Biện pháp chăm sóc sức khỏe phụ nữ thời kỳ hậu sản thường

Biện pháp chăm sóc sức khỏe phụ nữ thời kỳ hậu sản thườngThời kỳ hậu sản là thời kỳ đặc biệt với phụ nữ, bởi đây là giai đoạn khiến phụ nữ dễ mắc một số bệnh hậu sản. Vậy biện pháp chăm sóc phụ nữ thời kỳ hậu sản thế nào là an tàn và hợp lý?

Thời kỳ hậu sản là thời kỳ đặc biệt với phụ nữ, bởi đây là giai đoạn khiến phụ nữ dễ mắc một số bệnh hậu sản. Vậy biện pháp chăm sóc phụ nữ thời kỳ hậu sản thế nào là an tàn và hợp lý?

Biện pháp chăm sóc sức khỏe phụ nữ thời kỳ hậu sản thường

Thời kỳ hậu sản là thời kỳ đặc biệt với phụ nữ

Hãy theo dõi bài viết sau đây để được các bác sĩ Trường Cao đẳng Dược Sài Gòn hướng dãn cụ thể về biện pháp chăm sóc sức khỏe phụ nữ thời kỳ hậu sản thường

THAY ĐỔI SINH LÝ Ở GIAI ĐOẠN SAU SINH

Sự co hồi cơ tử cung

Quá trình co hồi tử cung: Sau khi sinh tử cung có xu hương co giảm chiều cao rất nhiều so với giai đoạn khi đang chuyển dạ, đáy tử cung vượt qua khớp vệ khoảng 13 cm. Những ngày sau cứ một ngày chiều cao tử cung lại thu hồi khoảng 1 cm cho đến khi về đến kích thước bình thường. Thông thường những ngày thứ 2, thứ 3 tử cung có thể thu hồi lại nhanh hơn và mang thai con so có thể co hồi tử cung nhanh hơn con rạ.

Triệu chứng trên lâm sàng vùng bụng và sinh dục: Xuất hiện cơn đau bụng vùng hạ vị ở vị trí tử cung, tử cung co bóp nhiều làn liên tục với mục đích giúp tạo ra khối cầu an toàn và tống sản dịch ra bên ngoài làm cho người bệnh cảm thấy khó chịu.

Cường độ đau: Tùy theo sự co bóp và cảm giác của mỗi người. Thông thường người phụ nữ mang thai càng nhiều lần thì cơn đau bụng càng nhiều và càng lâu vì thời gian co hồi tử cung sẽ lâu hơn do tử cung xuất hiện dàn sự đờ tử cung.

Trong những ngày đầu hậu sản đặc biệt theo dõi sự thu hồi tử cung bằng cách đo chiều cao tử cung hàng ngày cho bà mẹ: Cách đo tử cung là dùng thước dây đặt từ vùng khớp vệ kéo lên đáy tử cung theo mặt da bụng.

Quá trình của sự co hồi tử cung diễn tiến ở mỗi sản phụ là có sự khác nhau. Thông thường sẽ có một số đặc điểm đặc biệt sau:

  • Tử cung co hồi nhanh hơn ở lần mang thai con so so với lúc mang thai con rạ và số lần mang thai càng nhiều thì sự co hồi tử cung càng lâu.
  • Tử cung co hồi nhanh hơn ở sản phụ sinh thường so với sản phụ mổ sinh do sự kích thích cơ tử cung.
  • Tử cung co hồi nhanh hay chậm một phần phụ thuộc nhiều vào hàm lượng hormon oxytocin do thùy sau tuyến yên tiết ra. Sự tiết hormon này bằng cách kích thích đầu núm vú của người sản phụ. Do đó, sản phụ sau khi cho con bú nhiều và sớm giúp cho sự co hồi tử cung diễn ra nhanh hơn ở đối tượng không cho con bú sớm.
  • Sau mổ sinh, dưới tác dụng của thuốc tê một số sản phụ xảy ra hiện tượng bí tiểu và táo bón do liệt các cơ vòng và cơ trơn làm cho tử cung bị đẩy lên cao. Đây cũng là nguyên nhân dẫn đến sự co hồi tử cung diễn ra lâu hơn.

Một số trường hợp trên lâm sàng là tử cung co hồi chậm, sản phụ đau vùng tử cung đặc biệt khi ấn vào hạ vị, sản dịch ra bất thường và có mùi hôi thì cần nghĩ ngay đến dấu hiệu nhiễm khuẩn sau khi sinh.

Chất sản dịch

Sản dịch là chất dịch từ tử cung và đường sinh dục của người sản phụ chảy ra ngoài trong những ngày đầu tiên của thời kỳ hậu sản.

Thành phần của sản dịch: Gồm máu cục và máu loãng chảy ra từ niêm mạc tử cung đa số là vùng nhau bám sau khi sổ nhau bị bong, các mảnh niêm mạc tử cung, các tế bào ở cổ tử cung, tế bào âm đạo bị thoái hóa bong ra ngoài.

Thời gian ra sản dịch: Thường chỉ ra trong 14 ngày đầu sau sinh. Ở người sinh con so và đang cho người cho con bú, sản dịch hết nhanh hơn vì tử cung co hồi nhanh hơn do ảnh hưởng của nội tiết tố.

Số lượng sản dịch: Tùy theo từng sản phụ và tính chất mang thai mà số lượng sản dịch ra nhiều hay ít. Trong một tuần đầu, trung bình sản dịch có thể ra tới 1500 ml, ra nhiều vào 2 ngày đầu (ngày đầu tiên không quá 300 ml). Nếu số lượng sản dịch ra trên 300 ml trong một lần có thể nguy cơ xảy ra hiện tượng băng huyết sau sinh.

Tính chất của chất sản dịch:

Về màu sắc:

  • Trong 3 ngày đầu, sản dịch gồm toàn máu loãng và máu cục nhỏ nên có màu đỏ sẫm. 
  • Từ ngày thứ 4 tới ngày thứ 8, sản dịch loãng hơn, chỉ còn là một chất nhầy có lẫn ít máu nên có màu lờ lờ máu cá.
  • Từ ngày thứ 9 trở đi, sản dịch không có màu, chỉ là một chất dịch trong.

Nếu sản dịch ra kéo dài hoặc đã hết máu đỏ sẫm, lại ra máu đỏ trở lại và kéo dài phải theo dõi sót rau sau sinh.

Về mùi chất sản dịch:

Chất sản dịch có mùi tanh nồng của máu, pH kiềm. Nếu bị nhiễm khuẩn, sản dịch có mùi hôi và có thể có mủ.

Trên lâm sàng, khoảng 18-20 ngày sau sinh, sản phụ có thể ra một ít máu qua đường âm đạo, đó có thể là kinh non, do niêm mạc tử cung phục hồi sớm.

Hiện tượng xuống sữa

Theo giảng viên hiện đang giảng dạy Văn bằng 2 Cao đẳng Dược thành phố Hồ Chí Minh, trong thời kỳ có thai và những ngày đầu sau sinh, dưới tác dụng của prolactin, sữa được bài tiết, do đó sản phụ có sữa non, màu vàng nhạt. Số lượng sữa non ít nhưng thành phần dinh dưỡng cao, chứa đầy đủ các acid amin cần thiết, acid béo không no, vitamin và chứa nhiều kháng thể - rất phù hợp với bộ máy tiêu hoá của trẻ sơ sinh trong những ngày đầu.

Cần tư vấn các bà mẹ cho trẻ bú sữa non: Sau sinh vài ngày (2 - 3 ngày đối với con rạ và 3 - 4 ngày đối với con so) sẽ có hiện tượng xuống sữa với các đặc điểm: Vú căng tức và nóng, mạch nhanh, các tuyến sữa phát triển nhiều, phồng to, các tĩnh mạch dưới da vú nổi rõ. Có thể kèm theo “sốt xuống sữa” với đặc điểm: Sốt nhẹ < 38°C, sốt không quá nửa ngày. Các hiện tượng này mất đi sau khi sữa được tiết ra. Nếu sữa đã xuống rồi mà vẫn sốt phải đề phòng nhiễm khuẩn ở tử cung hay nhiễm khuẩn vú.

Một số thay đổi sinh lý khác sau sinh

Theo các bác sĩ Trường Cao đẳng Dược Sài Gòn m­ột số thay đổi sinh lý khác sau sinh có thể biểu hiện rõ rệt như sau:

  • Cơn rét run sau sinh: Ngay sau khi sinh, sản phụ có thể lên cơn rét run, đó là cơn rét run sinh lý với đặc điểm: Mạch, nhiệt độ, huyết áp vẫn ổn định. Cần phân biệt với cơn rét run do choáng mất máu.
  • Bí đại tiểu tiện: Do chuyển dạ kéo dài, ngôi thai đè vào bàng quang và trực tràng, do sang chấn phù nề niệu đạo, đau nhiều gây bí đại/ tiểu tiện sau sinh.
  • Các hiện tượng toàn thân: Mạch thường chậm lại sau 5 - 6 ngày mới trở lại bình thường. Nhịp thở chậm và sâu hơn. Trọng lượng cơ thể giảm sút từ 3-5 kg do sự bài tiết mồ hôi, nước tiểu, sản dịch trong 10 ngày đầu.

Đặc biệt phụ nữ sẽ có kinh trở lại: Nếu không cho con bú, sau sinh 6 tuần bà mẹ có thể có kinh lại lần đầu tiên và đó là dấu hiệu chấm dứt thời kỳ hậu sản. Kỳ kinh nguyệt đầu thường nhiều và dài hơn kỳ kinh bình thường. Nếu cho con bú, kinh nguyệt có thể trở lại muộn hơn.

Biện pháp chăm sóc sức khỏe phụ nữ thời kỳ hậu sản thường

Trường Cao đẳng Dược Sài Gòn tuyển sinh đào tạo Cao đẳng Y Dược uy tín

CÁC VẤN ĐỀ CHĂM SÓC PHỤ NỮ SAU SINH CẦN LƯU Ý

Chăm sóc ngay sau sinh

Trong 2 giờ đầu ngay sau khi sinh, cần theo dõi tình trạng toàn thân của mẹ để phát hiện sớm tình trạng choáng sản khoa hoặc choáng mất máu. Theo dõi mạch, đo huyết áp, xoa đáy tử cung qua thành bụng để xác định khối an toàn của tử cung sau sinh, đánh giá lượng máu chảy qua âm đạo 15 phút một lần, ít nhất trong thời gian 1 giờ sau sinh.

Cần phát hiện sớm đờ tử cung và chảy máu sau sinh để xử trí kịp thời. Ngay sau khi sinh, tử cung co chặt lại, đáy tử cung ở dưới rốn để tạo thành khối an toàn. Nếu khám thấy mất khối an toàn, tử cung mềm nhão, hoặc tử cung to ra, đáy tử cung cao dần lên trên rốn là có máu chảy đọng lại trong buồng tử cung.

Cần đánh giá lượng máu chảy sau sinh. Nguyên nhân chảy máu sau sinh có thể do sót rau, đờ tử cung hoặc chấn thương đường sinh dục. Máu có thể chảy ra ngoài qua đường âm đạo hoặc đọng lại trong buồng tử cung mà không chảy ra ngoài.

Đảm bảo những điều kiện vệ sinh tốt cho sản phụ: Buồng điều trị phải sạch sẽ, yên tĩnh, thoáng mát phù hợp với từng mùa. Phải có buồng điều trị cách ly cho những sản phụ bị các bệnh nhiễm khuẩn, bệnh truyền nhiễm để tránh sự lây chéo giữa các sản phụ.

Đặc biệt cần chú ý chăm sóc về tinh thần của phụ nữ sau sinh:

  • Sinh con là một biến động lớn về giải phẫu và sinh lý, đồng thời cũng là một biến động về mặt tình cảm, cuộc sống của người phụ nữ, nhất là với quá trình sinh con không theo ý muốn người mẹ. Vì vậy, chăm sóc hậu sản cần phải được quan tâm một cách chu đáo về mọi mặt.
  • Cần chú ý chăm sóc, động viên sản phụ, giải thích cho sản phụ yên tâm, không lo lắng sau sinh, đặc biệt là ở những trường hợp sinh con không phù hợp ý muốn của con người.

Theo dõi sản phụ trong thời kỳ hậu sản thường

Theo dõi tình trạng toàn thân

  • Theo dõi sát mạch, nhiệt độ, huyết áp đặc biệt trong vòng 6 giờ đầu sau sinh để phát hiện tình trạng chảy máu, tránh để diễn biến xấu cho sản phụ.
  • Nói chung trong vòng 24 giờ đầu phải đặc biệt chú ý theo dõi sự chảy máu. Các ngày sau cần chú ý tới mạch, nhiệt độ để kịp thời phát hiện sớm các dấu hiệu của nhiễm khuẩn hậu sản.

Theo dõi sự co hồi tử cung

  • Hàng ngày sờ, nắn, đo chiều cao tử cung trên khớp vệ để đánh giá: Sự co hồi tử cung tốt hay xấu; Mật độ tử cung chắc hay mềm; Tử cung đau hay không đau khi sờ nắn.
  • Nếu tử cung co hồi chậm, mật độ mềm, ấn đau là tử cung bị nhiễm khuẩn, cần phải được điều trị sớm.

Theo dõi sản dịch

Hàng ngày theo dõi sản dịch bằng cách xem băng vệ sinh của sản phụ để đánh giá:

  • Số lượng sản dịch nhiều hay ít hoặc không có sản dịch (bế sản dịch).
  • Màu sắc: Sản dịch đỏ trong 3 ngày đầu, từ ngày thứ 4 đến ngày thứ 8 có màu lờ lờ máu cá, sau đó hết máu mà chỉ có một chất dịch, đến ngày thứ 15 trở đi hầu như hết sản dịch.
  • Mùi sản dịch không hôi, nếu có mùi hôi là có nhiễm khuẩn ở tử cung.

Theo dõi đại, tiểu tiện

  • Sau sinh sản phụ thường bị bí tiểu, táo bón do tình trạng liệt ruột hoặc giảm nhu động ruột và liệt cơ bàng quang.
  • Nếu sau sinh 12 giờ mà sản phụ không tự đi tiểu được mặc dù đã được điều trị nội khoa như: Xoa vùng bàng quang, chườm nóng, châm cứu... thì phải thông bàng quang, sau đó bơm vào bàng quang 5-10ml dung dịch Glycerin borat 5% để kích thích sự co bóp của bàng quang. Nếu vẫn chưa tự đi tiểu được thì các ngày sau phải rửa bàng quang, sau đó bơm Glycerin borat vào cho đến khi nào sản phụ tự đi tiểu được.

Nếu sản phụ bị táo bón cần cho thuốc nhuận tràng, khuyên sản phụ nên vận động sớm. Sau 3 ngày không đi ngoài được phải thụt tháo phân hoặc bơm Microlax vào trực tràng. Chú ý, đối với sản phụ sau sinh không được dùng thuốc tẩy mạnh.

Chăm sóc sản phụ trong thời kỳ hậu sản thường

Làm thuốc tầng sinh môn và vùng âm hộ hàng ngày

  • Rửa sạch vùng âm hộ, tầng sinh môn và hậu môn cho sản phụ ít nhất 2 lần/ ngày bằng nước chín hoặc dung dịch sát khuẩn nhẹ (Betadin, Providine), sau đó lau khô, thay khố vô khuẩn.
  • Không được thụt rửa âm đạo vì cổ tử cung trong những ngày đầu sau sinh chưa đóng lại, nước có thể qua cổ tử cung vào buồng tử cung gây nhiễm khuẩn ngược dòng.

Đối với những trường hợp có cắt, khâu tầng sinh môn, sau khi làm thuốc phải thấm khô, đóng khố sạch.

Chăm sóc bầu vú

  • Luôn luôn giữ cho vú và đầu vú sạch sẽ để tránh nhiễm khuẩn, nứt kẽ đầu vú.
  • Khuyên sản phụ cho trẻ bú sớm ngay sau sinh để kích thích bài tiết sữa và làm cho tử cung co hồi tốt hơn (do phản xạ đầu vú – tuyến yên).
  • Nếu có hiện tượng tắc tia sữa, cần phải dùng mọi cách để thông ngay như: day, vắt sữa hoặc hút sữa để đề phòng tắc tia sữa dẫn đến áp xe vú.

Nếu khi thấy có nứt kẽ đầu vú: Ngừng cho bú bên đó, rửa sạch đầu vú, thấm khô và bôi Glycerin borat 5%.

Tắm rửa cho sản phụ

  • Lau mình bằng nước ấm từ ngày thứ 2 sau sinh hoặc có thể tắm vào ngày thứ 3 sau sinh bằng cách dội nước.
  • Không tắm ở nơi có gió lùa, ngâm mình trong bồn nước vì cổ tử cung còn mở.

Giáo dục sức khỏe cho sản phụ trong thời kỳ hậu sản

Nuôi con bằng sữa mẹ

Lợi ích cho trẻ khi được bú sữa mẹ: Luôn là nguồn dinh dưỡng hoàn hảo, thích hợp cho trẻ nhất là sữa non sau sinh; Dễ tiêu hóa và ít gây dị ứng; Chứa nhiều chất kháng thể để giúp trẻ kháng lại nhiều bệnh tật nhất là trong những ngày tháng đầu đời; Sữa mẹ thay đổi trong từng giai đoạn phù hợp với nhu cầu dinh dưỡng và phát triển của trẻ sơ sinh.

Lợi ích cho mẹ khi cho con bú: Giúp tử cung trở lại kích thước và hình dạng bình thường như trước khi mang thai; Cho con bú cũng có thể giúp tử cung co bóp và đào thải các sản phẩm còn sót lại như nhau thai và màng nhầy, và giúp sớm chấm dứt hiện tượng chảy máu âm đạo sau sinh; Làm giảm khả năng phát triển ung thư buồng trứng và ung thư vú giai đoạn tiền mãn kinh.

Lợi ích cho cả mẹ và con: Cho con bú giúp tạo ra sự kết nối tình cảm giữa mẹ và bé. Chỉ người mẹ mới có thể làm công việc cho con bú và đây thực sự là một mối liên kết thiêng liêng mà không ai có thể chia sẻ được.

Hướng dẫn cho sản phụ:

  • Cho bú sớm sau sinh trong vòng 1 giờ sau sinh để tận dụng nguồn sữa non. Sử non là lượng sữa ít mà vàng nhạt xuất hiện ngày đầu sau sinh. Trong sữa non có chứa nhiều lipd và kháng thể giúp cung cấp năng lượng và chất đề kháng cho thai nhi.
  • Cho con bú đúng tư thế.
  • Cho trẻ bú theo nhu cầu.
  • Cai sữa khi trẻ 24 tháng trở lên, không được cai khi trẻ đang ốm. Trong trường hợp cần cai sớm thì cũng chỉ nên cai sữa khi trẻ được 12 tháng.
  • Trong vòng 6 tháng đầu cho trẻ bú hoàn toàn bằng sữa mẹ, không cho trẻ ăn thêm thức ăn khác, không cần cho trẻ uống nước.
  • Vệ sinh núm vú trước và sau khi cho bú.

Chủ động tránh thai

Cần nêu tác hại của việc có thai trở lại sớm sau sinh:

  • Sức khoẻ bà mẹ chưa hồi phục đã phải mang thai tiếp theo.
  • Con sinh trước và thai nhi trong bụng mẹ lần này đều không được nuôi dưỡng chăm sóc tốt.
  • Khoảng cách hai lần sinh dưới 24 tháng thì tỷ lệ tử vong trẻ em sẽ tăng lên, đồng thời khả năng mai thai trứng sẽ cao hơn.
  • Không được phá thai dưới bất kỳ hình thức nào.

Hướng dẫn cho bà mẹ một số biện pháp tránh thai thích hợp trong thời gian ngay sau sinh và đang nuôi con bú:

  • Biện pháp cho bú vô kinh: Cho con bú sữa mẹ có thể kéo dài thời gian xuất hiện trở lại kinh nguyệt, do đó có thể chủ động tránh thai an toàn và hiệu quả.
  • Sử dụng bao cao su.
  • Viên thuốc tránh thai chỉ có thành phần progestin.
  • Các loại thuốc tránh thai tiêm hay cấy dưới da.
  • Đặt dụng cụ tử cung từ 6 tuần lễ sau sinh.

Chế độ dinh dưỡng, vệ sinh và sinh hoạt thời kỳ hậu sản thường

Chế độ ăn: Sản phụ sau sinh phải ăn đủ chất đạm, Glucid, Lipid, Ion khoáng và các Vitamin để nuôi dưỡng cơ thể tốt, phục hồi sức khỏe và đảm bảo đủ sữa cho con bú đồng thời tránh những nhiễm khuẩn sau sinh. Nên ăn nhiều bữa trong ngày, không ăn kiêng quá mức. Chỉ kiêng các chất kích thích như rượu, chè, cà phê…

Quần áo mặc rộng rãi, sạch sẽ, không mặc quần áo quá chật. Mùa hè cần mặc quần áo mỏng, thoáng, thấm mồ hôi. Mùa đông phải mặc đủ ấm.

Ngủ đủ giấc, mỗi ngày sản phụ cần được ngủ ít nhất 7-8 giờ để phục hồi sức khỏe và đảm bảo đủ sữa cho con bú.

Chế độ vận động: Nên cho sản phụ nằm trong 24 giờ đầu sau sinh nhưng có thể vận động tại giường: Trở mình, co duỗi chân tay. Sau 24 giờ, đi lại vận động quanh giường. Có thể tập thể dục nhẹ nhàng để tăng nhu động ruột tránh tình trạng táo bón.

Trong những tuần đầu sinh sinh chỉ hoạt động nhẹ, đi lại quanh giường, tránh các hoạt động mạnh và gắng sức vì dễ gây nên tình trạng sa tử cung do sự thu hồi tử cung đang yếu.


Bài viết liên quan

trường cao đẳng dược sài gòn tuyển sinhTop